برگزاری کرسی ترویجی «عقلانیت دینی: عامل پیوند دهنده میان علم فقه و علم اخلاق»

به همت معاونت پژوهشی دانشگاه معارف اسلامی، کرسی ترویجی با عنوان «عقلانیت دینی: عامل پیوند دهنده میان علم فقه و علم اخلاق» در روز سه‌شنبه ۱۴ مهرماه ۱۴۰۵، با ارائه‌ حجت‌الاسلام آقای دکتر محمد هدایتی (استادیار دانشگاه معارف اسلامی) و نقد حجج اسلام آقایان دکتر سید مهدی محمدی (استادیار جامعه المصطفی العالمیه) و دکتر مهدی عبداللهی (دانشیار مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران) و دبیری حجت‌الاسلام آقای دکتر مجید ابوالقاسم‌زاده (استادیار دانشگاه معارف اسلامی) در اتاق جلسات معاونت پژوهشی این دانشگاه برگزار گردید.

در آغاز نشست، حجت‌الاسلام دکتر هدایتی به جایگاه و اهمیت بحث و نیز اختلاف اندیشمندان اسلامی درباره رابطه میان علم فقه و علم اخلاق اشاره کردند و ضمن پرداختن به معنای عقلانیت دینی و تفاوت آن با عقلانیت متعارف یونانی، به تبیین چگونگی برقراری پیوند میان دو علم مذکور از طریق علانیت دینی پرداختند. توضیح آنکه از نظر ایشان، این دیدگاه در جستجوی ارتباط و پیوندی میان دو دانش فقه و اخلاق است تا سازگاری و هماهنگی بیشتر این دو بخش مهم از معرفت دینی را فراهم آورد و هموارترین بستر و استوارترین روش برای استنباط فقهی و اخلاقی از متون و منابع دینی با هم‌گرایی موجه و قابل دفاعی از الزامات فقهی و ارزش‌های اخلاقی را ایجاد کرده و با بیان برخی آفت‌ها و آسیب‌های دستگاه فکری اجتهاد، زمینه‌های جدایی اخلاق از فقه را بررسی نماید. آن گاه نظرات مطرح شده در قالب دو دیدگاه جداانگاری و انفصال و دیدگاه ارتباط و پیوستگی ارائه می‌شود و به سراغ آراء و نظراتی می‌رود که در تعامل و وابستگی و همپوشانی این دو علم وجود دارد یا می‌تواند فرض شود. و نهایتاً مهمترین عامل پیوند دهنده میان فقه و اخلاق را تحت عنوان «عقلانیت دینی» پیشنهاد کرده و از آن دفاع می‌نماید. چنین عقلانیتی که مربوط به عملکرد انتزاعی تفکر و قالب‌پذیری خرد و ساختار فکری و فعالیت عقلی و دستگاه نتیجه‌گیری انسان است کار بست درست عقل‌ورزی در ساحت فقه و اخلاق را معرفی می‌کند.

در بخش نقد، نخست حجت الإسلام و المسلمین سید مهدی محمدی ضمن تأیید برخی مواضع اتخاذ شده در مقاله و کرسی ارائه شده، به نقد برخی مطالب پرداختند. از جمله آنکه: این مقاله رابطه دو دانش را بیشتر به نفع فقه مطرح کرده و اخلاق را پیشران فقه دانسته است اما اینکه نقش فقه در اخلاق چیست، مطرح نشده است؛ فقط به آثار عقلانیت دینی اشاره شده است بدون آنکه مؤلفه‌های آن و نیز تفاوت‌های آن با عقلانیت یونانی یا ارسطویی مطرح گردد؛ اینکه عقلانیت دینی با استفاده از بینش و گرایش یا عقل و قلب بین فقه و اخلاق پیوند برقرار می‌کند، در حد ادعا مطرح شده است اما چگونگی، فرایند و ادله آن مطرح نشده است؛ آنچه فقها از عقلانیت متعارف برای استنباط احکام استفاده می‌کردند، روشمند و مطابق قواعد عقلیِ اصولی و فقهی بوده است، افزون بر آنکه به آیات و روایات مستند می‌شد تا از اعتبار و حجیت لازم برخوردار گردد؛ آیه ۴۶ سوره حج (… لَهُمْ قُلُوبٌ یَعْقِلُونَ بِهَا …) دلالت بر مغایرت قلب و عقل ندارد تا مؤید قرآنی برای عقلانیت دینی ادعا شده باشد.

حجت الإسلام و المسلمین دکتر عبداللهی نیز ضمن استقبال از عنوان کرسی، نقدهایی بر محتوای آن داشتند: محتوای مقاله نتوانسته است پیوند لازم میان علم فقه و علم اخلاق را برقرار کند؛ مفاهیم اساسی بحث به ویژه عقلانیت دینی، تعریف نشده است، بلکه به صرف تعریف و تمجیدها از آن و بیان نقایص عقلانیت یونانی در قالب ادبیات غیر علمی اکتفا شده است؛ اگر عقلانیت دینی غیر از عقلانیت متعارف باشد، خود عقلانیت دینی و نیز «هدیً للناس» بودن قرآن بی‌پشتوانه می‌شود و زیر سؤال می‌رود؛ امکان خطا در ادله فقها و یا وجود تناقض در ادله آنها، نشان از ضعف و مشکل عقلانیت متعارف نیست، بلکه به معنای خطا در کاربست عقل و قواعد عقلی است؛ بر اساس تفاسیر معتبر مانند تفسیر المیزان، قلب در آیه مذکور همان قوه ادراکی است نه آنکه مقابل آن باشد و بر گرایش و عاطفه دلالت داشته باشد.

در ادامه، جناب حجت الإسلام و المسلمین هدایتی نکاتی را در پاسخ به نقدهای ناقدان محترم مطرح کردند که با سؤالاتی از سوی ناقدان مطرح شد و در نهایت، جلسه با پرسش و پاسخ‌های اجمالی درباره عقلانیت دینی به پایان رسید.