کرسی علمی – ترویجی «کارکرد قواعد در استدلال اخلاقی براساس نظریه قرب الهی»

با همکاری دانشگاه معارف اسلامی برنامه نکوداشت روز علوم انسانی اسلامی و بزرگداشت علامه مصباح یزدی (ره)،‌ همایش بین المللی علوم انسانی اسلامی در محورهای فلسفه علوم انسانی اسلامی،‌ اخلاق اسلامی،‌ علوم تربیتی اسلامی، ‌روان‌شناسی اسلامی،‌ جامعه شناسی اسلامی،‌ اقتصاد اسلامی،‌ حقوق اسلامی،‌ علوم سیاسی اسلامی، ‌مدیریت اسلامی و منظومه فکری و خدمات علمی علامه مصباح یزدی (ره) توسط مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی‌ (ره)، شورای انقلاب عالی انقلاب فرهنگی و مراکز همکار از جمله دانشگاه معارف اسلامی برگزار گردید.

کرسی علمی – ترویجی با عنوان «کارکرد قواعد در استدلال اخلاقی براساس نظریه قرب الهی» از سلسله جلسات همایش بین­المللی علوم انسانی اسلامی بزرگداشت علامه محمدتقی مصباح­یزدی (ره) و روز علوم انسانی اسلامی به همت معاونت پژوهشی دانشگاه معارف اسلامی، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) و شورای عالی انقلاب فرهنگی و با حضور حجت‌الاسلام جناب آقای دکتر حسن محیطی اردکان (استادیار گروه اخلاق اسلامی دانشگاه معارف اسلامی) به عنوان ارائه‌دهنده و حجج اسلام آقایان دکتر مجید ابوالقاسم­زاده (استادیار گروه اخلاق اسلامی دانشگاه معارف اسلامی) و دکتر مرتضی رضائی (دانشیار گروه فلسفه موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره)) به عنوان ناقد و حجت‌الاسلام جناب‌آقای زهیر رضازاده (دانشجوی دکتری دانشگاه معارف اسلامی) به عنوان دبیر علمی جلسه در تاریخ دوشنبه ۱۵ آذر ۱۴۰۴ در سالن امام رضا (ع) دانشگاه معارف اسلامی برگزار گردید.

در ابتدای این جلسه حجت‌الاسلام دکتر محیطی اردکان با بیان این نکته که نظریه قرب­الهی به صورت یک نظریه نظام­مند و منسجم برای معیار ارزش اخلاقی از سوی علامه مصباح­یزدی (ره) مطرح شده است، با تمرکز بر آثار مختلف علامه مصباح­یزدی (ره) به بیان فرایند طرح استدلال عقلی بر اثبات حکم اخلاقی از دیدگاه ایشان پرداختند. به تعبیر ایشان اگر مبنا قرب الهی است، باید از لایه­های مختلف معرفتی عبور کرد تا به حکم اخلاقی نایل آمد. نکاتی را در این زمینه بیان کردند: (۱) علامه مصباح­یزدی (ره) از فیلسوفان قاعده­محور به شمار می­آیند، نه عمل محور. از این­رو قواعد اخلاقی در استدلال اخلاقی نقش مهمی را ایفا می­کند؛ (۲) از آنجا که خود قاعده اخلاقی هم به مثابه حکم اخلاقی است، پس این قواعد هم باید موجه باشند؛ (۳) همچنین از آنجا که مطابق دیدگاه علامه مصباح (ره) همه گزاره­های اخلاقی به مدرکات عقل نظری برمی­گردند، احکام اخلاقی استدلال­پذیر هستند، به عبارت دیگر گزاره­های اخلاقی گزاره­هایی برهانی هستند و به همین خاطر این گزاره­ها می­توانند از گزاره­های دیگر استنتاج شوند؛ زیرا اخباری هستند؛ (۴) ایشان در ادامه در قالب یک مثال فرایند استدلال اخلاقی را با تمرکز بر نقش قواعد اخلاقی بیان کرده و وجه نیاز به این قواعد را اینگونه گفتند که: (۵) چالش پیچیدگی استدلال اخلاقی در موارد بسیار جزئی پرسش مهمی در باب استنباط احکام اخلاقی به وجود می­آورد و آن اینکه چگونه انسان به درک تلازم علّی بین امور اختیاری و هدف اخلاق نایل می­آید؟ (۶) مقصود از قاعده اخلاقی گزاره­هایی اخباری، ناظر به ارزش­های اخلاقی و کلی هستند که با اصول اخلاقی متفاوت می­باشند، مانند قاعده اولویت، اعتدال، نفی عسر و حرج، احتیاط و تقدم مصالح معنوی بر مادی؛ (۷) آنچه از آثار علامه مصباح (ره) به دست می­آید این است که می­توان قواعد اخلاقی را در دو دسته اصیل و اشتقاقی دسته­بندی کرد و در هر یک از مراحل استدلال اخلاقی از بخشی از آنها استفاده کرد، از این­رو استدلال اخلاقی یک فرایند چند مرحله­ای خواهد بود و (۸) نقش قواعد اخلاقی آن است که به وسیله آنها می­توان احکام جزئی اخلاقی را به اصول اخلاقی برگرداند و در این صورت راه توجیه میسر می­گردد.

در ادامه این کرسی حجت الاسلام دکتر مرتضی رضائی به عنوان ناقد نخست، ابتدا با اشاره به اهمیت و نقاط قوت پژوهش حاضر به نقد نظرات ارائه دهنده محترم پرداختند. ایشان بعد از ذکر اشکالاتی ناظر به متن مقاله، بر روی دو مسأله متمرکز گشتند: (۱) در آثار علامه مصباح (ره) می­توان چنین استفاده کرد که ایشان برخی از احکام اخلاقی مانند حسن عدالت و قبح ظلم را بدیهی می­دانند (۲) قاعده احتیاط همان­طور که اصولی­ها گفته­اند علم­آور نبوده و صرفاً ناظر به مقام عمل است.

سپس حجت الاسلام دکتر مجید ابوالقاسم­زاده با تحسین موضوع و پژوهش ارائه شده، این نقدها را مطرح کرده­اند: (۱) تشخیص مصداق کار اخلاقی فقط کار فیلسوف نیست و در برخی از موارد به تعبیر علامه مصباح (ره) بدون استمداد از وحی رسیدن به جزئیات احکام اخلاقی ناممکن است و (۲) این فرایندی که ایشان برای استدلال اخلاقی بیان کردند چیزی جز بیان منطق­دانان مبنی بر بازگرداندن قیاس مرکب به بسیط نیست که ممکن است چند مرحله لازم باشد؛ در این صورت تلاش ارائه دهنده صرفاً نامگذاری­های جدید برای هر یک از این مراحل بوده است.

در ادامه این نشست ارائه‌دهنده محترم ضمن تشکر از اساتید محترم ناقد، به پاسخ برخی نقدها پرداختند و با ناقدان محترم درباره بداهت برخی از احکام اخلاقی از دیدگاه علامه مصباح (ره) و همچنین علم­آور بودن یا نبودن قاعده احتیاط به گفتگو پرداختند.