برگزاری پیش‌نشست هجدهم « فلسفه کلام اجتماعی » با موضوع : کلام اجتماعی در جهان عرب‌ معاصر با محوریت اندیشه و آثار سیدجمال الدین اسدآبادی و محمد عبده

به همت معاونت پژوهشی دانشگاه معارف اسلامی در راستای همکاری با دبیرخانه برگزاری «همایش ملی فلسفه کلام اجتماعی» هجدهمین پیش نشست از پیش‌نشست های این همایش با موضوع : «کلام اجتماعی در جهان عرب‌ معاصر با محوریت اندیشه و آثار سیدجمال الدین اسدآبادی و محمد عبده» با ارائه جناب آقای دکتر ابوذر رجبی (دانشیار دانشگاه معارف اسلامی) و مدیریت حجت الاسلام جناب آقای حسین اسماعیلی (دانشجوی دکتری مبانی نظری اسلام) در تاریخ سه شنبه ۱۲ آبان ماه ۱۴۰۵ برگزار گردید.

 تعریف کلام اجتماعی

در بین متفکران از کلام اجتماعی تعاریفی شده است که از نظر ارائه دهنده: کلام اجتماعی به عنوان دانش مستقل از دانش کلام لحاظ نمی­شود، بلکه رهیافت و رویکردی به کلام با لحاظ واقعیات اجتماعی است. همان­طور که کلام فلسفی رهیافتی به کلام است، کلام اجتماعی هم رهیافتی به دانش کلام ناظر به مطالعه واقعیات اجتماعی و یا نظر به پیامدهای اجتماعی آموزه­های اعتقادی است.

متفکران و متکلمان عرب زبان، از جمله پیش قراولان پرداختن به رویکرد کلام اجتماعی بودند. در بین متفکران عرب شیعی می‌توان از شهید صدر (ره) نام آورد که آثار بسیار خوبی در این زمینه دارد. اما در بین متفکران اهل سنت که بعضا تقدم زمانی نیز دارند، می‌توان به سیدجمال‌الدین اسدآبادی و شاگردش شیخ محمد عَبده اشاره کرد.

رهبر شهید انقلاب و معمول متکلمان ایران معاصر به سیدجمال نگاه مثبت دارند و نگاه‌های انتقادی افراطی را رد می‌کنند.

اولین جرقه‌های کلام اجتماعی :

اولین جرقه‌های تولید آثار و اندیشه­های کلام اجتماعی در جهان اسلام و به­خصوص جهان عرب به جهت مواجهه با « حرکت استعماری و استکباری غرب» علیه کشورهای اسلامی بود. از این رو طیفی از متفکران به جهت احیاگری اندیشه های اسلامی وارد تقابل فکری شدند که سید جمال و عبده ازجمله آنان­اند. تعبیر شهید مطهری از سید به « احیاگری» ناظر به همین امر است.

در مجموعه آثار سید جمال اندیشه « کلام اجتماعی » قابل پیگیری است. در این نشست به عنوان نمونه نگاه سید جمال را به دین و ابعاد مختلف دین اشاره می­کنیم:

1. مسئله «حیات اجتماعی» امت اسلامی یکی از مهمترین سرفصل‌های اندیشه ایشان است. از این رو به نقد ریشه‌های انحرافات فکری مانند « فیزیکالیسم» که از سوی برخی مانند سید احمدخان هندی طرح شده بود پرداخت.
2. در نگاه دین‌شناختی سید جمال «دین» صرفا « انتزاعی » نیست. سید وظیفه اصلی دین را هدایت انسان می­داند. هدایت­گری دین در حوزه­های مختلف: «فردی – اجتماعی» «مادی – معنوی» «دنیوی – اخروی»  «دانشی – روشی » مطرح است.
3. سید قائل به جامعیت دین اسلام است. او این جامعیت را در حوزه متصور می­داند: یکم. جامعیت آموزه­ها در همه زمانها که درواقع همان جاودانگی دین اسلام است. دوم. جامعیت محتوایی و هدایت­گری.
4. کارکرد فردی و اجتماعی دین از دیگر دغدغه‌های سید جمال است. سید اعتقاد راسخ به کارآمدی دین در تأمین و برآوردنه نیازهای گوناگون جامعه انسانی دارد. بخشی از این کارکردهای اجتماعی دین عبارتند از: ترقی و تعالی­بخشی مناسبات سیاسی اجتماعی؛ شکوفاسازی و جهت­دهی به خرد جمعی؛ ترغیب و تکلیف انسان به حضور موثر در مسئولیت­های اجتماعی.
5. توجه ویژه به عقلانیت؛ البته با توجه به آثار، ایشان معتقد به عقلانیت اعتدالی است و عقل منهای وحی را مورد قبول نمی‌داند.

شیخ محمد عَبدُه

در بین آثار شیخ محمد عبده می‌توان به « رساله التوحید» « الاسلام و النصرانیه مع العلم و المدنیه» اما کتاب مهم ایشان در تفسیر قرآن که املاء شده ایشان بود و «رشید رضا» ادامه داد « المنار» نام دارد.

مرحوم شهید مطهری در کتاب « نهضت‌های صدساله اخیر» پاسخ « چرایی انحطاط مسلمین» از زبان شیخ محمد عبده را در دو مسئله می‌داند:

1. نا دیده گرفتن تعالیم اسلامی ۲. دچار قشری گری شدن علمای اسلام

ایشان در باب سازگاری «علم و دین» مسئله  «اجتهاد» را مطرح می‌کند که توجه به مسئله اجتهاد، یکی از مهمترین راه‌کارها و پاسخ صحیح به مسئله ناسازگاری علم و دین است.

عقلانیت یکی از ارکان کلام اجتماعی است که در آثار ایشان به چشم می‌خورد.

یکی از ابعاد اجتماعی مباحث دین­شناختی را در اندیشه عبده می­توان در استدلال­هایی که برای نیاز انسان به دین مطرح می­کند، مشاهده کرد. در استدلالی که ناظر به جامعه و عدالت است، رویکرد اجتماعی بودن کاملا ملحوظ است. عبده از مسئله مدنی بالطبع بودن انسان استفاده می­کند، اما برخلاف رویکرد رایج متفکران اسلامی که مسئله نیاز اجتماعی را با قانون مطرح می­کنند، به مسئله عدالت و مقابله با نظام سلطه در نیاز به دین توجه دارد.

قرآن شناسی محمد عبده

توجه به عقل در قرآن شناسی عبده جایگاه ویژه‌ای دارد و بدون عقل نمی‌توان به قرآن شناسی پرداخت. این رویکرد در مقابل جریان ظاهرگرایی است که ابن تیمیه و وهابیت سردمدار آن بوده اند.